Giải mã “căn tính” Xứ Thanh cùng Ngô Hoài Chung

Trong tác phẩm Xứ Thanh vừa ra mắt (NXB Thanh Hóa), tác giả Ngô Hoài Chung không chỉ tìm cách lý giải vì sao vùng đất này có vị thế đặc biệt trong lịch sử Việt Nam, mà còn đi sâu nhận diện những lớp trầm tích làm nên căn tính văn hóa và con người xứ Thanh. Đáng chú ý, tình yêu quê hương trong cuốn sách không chỉ được thể hiện bằng sự ngợi ca, mà còn bằng khả năng nhìn thẳng vào những điều chưa hoàn thiện.

Từ hình sông, thế núi đến “dáng người”

“Vì sao xứ Thanh lại hình thành một bản sắc biệt lập, một căn tính văn hóa riêng rẽ và giữ vị thế trọng yếu đến vậy trong dòng chảy lịch sử sơn hà?” – câu hỏi ấy được xem như trục tư tưởng xuyên suốt công trình.

Với Ngô Hoài Chung, xứ Thanh không đơn thuần là một đơn vị hành chính hay một vùng địa lý. Đó là một không gian văn hóa – lịch sử được kiến tạo qua hàng nghìn năm, nơi thiên nhiên, lịch sử, văn hóa và con người liên tục tác động, bồi đắp lẫn nhau.

Tác giả tổ chức cuộc khảo cứu theo bốn phương diện: Đất Thanh, Sử Thanh, Hồn Thanh và Người Thanh. Cách tiếp cận này tạo nên một hành trình từ thế đất đến thế người, từ những điều kiện tự nhiên đến các giá trị lịch sử, văn hóa và phẩm chất cộng đồng.

Thanh Hóa có địa hình đa dạng với núi cao, rừng rộng, trung du, đồng bằng, sông ngòi và biển. Hình thể vùng đất như một chiếc nêm giữa Bắc Bộ và Trung Bộ, phía Tây dựa vào núi, phía Đông mở ra biển, vừa có khả năng bảo tồn những giá trị riêng, vừa thuận lợi cho giao lưu, tiếp biến văn hóa.

Sông Mã, sông Chu không chỉ tạo nên những đồng bằng trù phú mà còn gắn với quá trình hình thành các cộng đồng cư dân. Núi rừng, đồng bằng, biển đảo cùng tồn tại trong một không gian, tạo nên sự đa dạng về sinh kế, phương thức cư trú và đời sống văn hóa.

Từ nền tảng ấy, Thanh Hóa trở thành vùng đất có vị trí chiến lược đặc biệt trong lịch sử dân tộc. Văn hóa Đông Sơn, những dấu tích khảo cổ ở Núi Đọ, Con Moong, Đa Bút, Hoa Lộc cho thấy chiều sâu lịch sử của vùng đất từ thời tiền sử.

Trong dòng chảy lịch sử Đại Việt, Thanh Hóa gắn với nhiều triều đại, nhiều cuộc khởi nghĩa và những thời kỳ trung hưng. Bà Triệu, Dương Đình Nghệ, Lê Hoàn, Lê Lợi, Lê Thánh Tông, Nguyễn Hoàng… là những nhân vật tiêu biểu góp phần làm nên vị thế lịch sử của vùng đất này.

PGS.TS Trần Trọng Dương nhận định, xứ Thanh là vùng đất “phát Vương, phát Nghĩa”, nơi hội tụ những giá trị lịch sử đặc biệt, đồng thời là mảnh đất của những con người lao động bền bỉ, nhẫn nại.

Nhưng nếu chỉ nhìn xứ Thanh qua những chiến công, những triều đại hay danh nhân, căn tính vùng đất vẫn chưa được giải mã đầy đủ. Bởi lịch sử không chỉ tạo nên tầm vóc mà còn góp phần định hình tâm lý, phẩm chất và cách ứng xử của cộng đồng.

Tự hào xen lẫn tự trào

Một trong những điểm đáng chú ý của Xứ Thanh là tác giả không dừng lại ở những nhận định quen thuộc về người Thanh Hóa: yêu nước, cần cù, chịu khó, hiếu học, mạnh mẽ và giàu ý chí. Ngô Hoài Chung tìm cách lý giải những phẩm chất ấy được hình thành như thế nào, đồng thời không né tránh những mặt trái có thể nảy sinh từ chính các ưu điểm.

Sống trên vùng đất thường xuyên đối diện với thiên tai, bão lũ, gió Lào và những biến động lịch sử, người Thanh Hóa được hun đúc tinh thần tự lực, tự cường, khả năng thích ứng và ý chí vượt khó.

Truyền thống dựng nghiệp, bảo vệ đất nước cũng góp phần hình thành lòng tự tôn, tinh thần trách nhiệm và khát vọng khẳng định mình. Những phẩm chất ấy trở thành nguồn lực quan trọng giúp người Thanh Hóa vượt qua khó khăn, vươn lên trong cuộc sống.

Tuy nhiên, tác giả cũng thẳng thắn nhìn nhận tính bộc trực, quyết liệt đôi khi có thể chuyển thành gay gắt, cực đoan, thiếu mềm dẻo trong ứng xử. Tinh thần tự tôn quê hương nếu không được điều chỉnh có thể trở thành tự mãn, bảo thủ, khó tiếp nhận ý kiến trái chiều.

Tính cố kết cộng đồng cao, vốn là một thế mạnh, đôi khi lại dẫn đến cục bộ địa phương, bè phái, nặng về quan hệ thân quen. Truyền thống hiếu học có lúc biểu hiện thành tâm lý trọng bằng cấp, danh vị hơn năng lực thực hành và sáng tạo. Ý chí mạnh mẽ nhưng thiếu tầm nhìn dài hạn cũng có thể trở thành rào cản đối với tư duy kinh tế và khả năng hợp tác.

Những nhận xét ấy chạm đến một khía cạnh khá nhạy cảm trong tâm thức người Thanh Hóa: niềm tự hào về quê hương luôn song hành với những định kiến và cách nhìn từ bên ngoài.

Nhưng điều đáng chú ý là Ngô Hoài Chung không xem những hạn chế ấy như nhãn định danh cố định đối với cả cộng đồng. Ông đặt chúng trong mối quan hệ với điều kiện lịch sử, môi trường sinh tồn và cấu trúc văn hóa làng xã.

Một phẩm chất có thể trở thành thế mạnh trong hoàn cảnh này nhưng lại bộc lộ mặt trái trong hoàn cảnh khác. Tinh thần tự tôn tạo nên bản lĩnh, nhưng đi quá giới hạn có thể thành tự mãn. Tính cố kết cộng đồng tạo nên sức mạnh đoàn kết, nhưng thiếu cởi mở lại dễ dẫn đến cục bộ.

Đó cũng là điểm gặp gỡ giữa niềm tự hào và tinh thần tự trào của người Thanh Hóa. Tự trào không phải phủ nhận những giá trị của quê hương, càng không phải tự hạ thấp mình. Đó là khả năng nhận ra những nét riêng, đôi khi có phần cực đoan, của cộng đồng mình để nhìn nhận chúng bằng sự tỉnh táo và hài hước.

Từ góc nhìn này, những câu chuyện về tính cách người Thanh không còn đơn thuần là những lời nhận xét hay định kiến truyền miệng. Chúng trở thành chất liệu để suy ngẫm về quá trình hình thành bản sắc, về cách một cộng đồng nhìn nhận chính mình và điều chỉnh mình trong xã hội hiện đại.

TS - Nhà dân tộc học Nguyễn Mạnh Tiến cho rằng tình yêu xứ Thanh của Ngô Hoài Chung được hình thành từ cả trải nghiệm sống lẫn suy nghiệm. Tác giả không chỉ miêu thuật đất và người mà còn cố gắng tổng kết những đặc điểm nền tảng tạo nên phẩm chất của vùng đất.

Điều đó giúp Xứ Thanh vượt khỏi một cuốn địa chí thông thường, hướng đến một công trình địa phương học, nơi tình yêu quê hương được đặt trong đối thoại với tư duy nghiên cứu và phản biện.

Xứ Thanh không chỉ có một sắc thái

Một căn tính văn hóa không thể được tạo nên bởi một vài phẩm chất hay một hình dung đơn giản về tính cách cộng đồng. Xứ Thanh cho thấy bản sắc vùng đất này còn được hình thành từ sự đa dạng của các cộng đồng cư dân, những lớp văn hóa và những vùng địa lý khác nhau.

Hồn Thanh hiện diện trong tiếng hò sông Mã, ca dao, dân ca Đông Anh, trò Xuân Phả, các lễ hội, tín ngưỡng thờ thần, thờ mẫu và những phong tục lâu đời. Đó còn là truyền thống hiếu học, những dòng họ khoa bảng, các di sản cung đình và dấu tích của những triều đại từng gắn bó với vùng đất.

Thanh Hóa cũng là không gian văn hóa đa tộc người, nơi người Việt, Mường, Thái, Mông, Dao, Thổ, Khơ Mú… cùng góp phần tạo nên diện mạo văn hóa phong phú.

Mỗi cộng đồng có tiếng nói, trang phục, phong tục, tín ngưỡng và kho tàng tri thức riêng. Sự giao thoa giữa miền núi, trung du, đồng bằng và ven biển tạo nên một chỉnh thể vừa đa dạng, vừa thống nhất.

Bởi vậy, căn tính xứ Thanh không phải một cấu trúc bất biến, càng không thể giản lược vào một vài nét tính cách. Nó là kết quả của quá trình tích lũy, giao lưu, tiếp biến và tự điều chỉnh qua nhiều thế hệ.

Đặc biệt, việc Ngô Hoài Chung dành dung lượng lớn khảo cứu 27 huyện, thị xã, thành phố cũ còn mang ý nghĩa lưu giữ ký ức địa phương trong bối cảnh tổ chức hành chính thay đổi. Những địa danh, vùng đất từng gắn với đời sống cộng đồng có thể trở thành ký ức, nhưng những giá trị văn hóa, lịch sử và con người vẫn tiếp tục tồn tại trong căn tính xứ Thanh.

Nhà báo Ngọc Minh (Báo Thanh Niên) nhận xét, tác phẩm không chỉ giúp người Thanh Hóa có thêm cơ sở để tự hào mà còn có thêm lý do để tự nhìn lại; đồng thời giúp những người chưa biết nhiều về Thanh Hóa hiểu rằng phía sau một địa danh quen thuộc là cả không gian lịch sử, văn hóa với nhiều tầng ý nghĩa.

Giá trị của Xứ Thanh không nằm ở việc tác giả đã nói hết về quê hương, mà ở cách đặt ra câu hỏi về điều làm nên một xứ sở. Đó là sự kết hợp giữa thế đất, chiều sâu lịch sử, linh hồn văn hóa và phẩm chất con người. Như chính Ngô Hoài Chung đúc kết: “Thiên nhiên tạo nên hình hài, lịch sử tạo nên tầm vóc, văn hóa tạo nên linh hồn, còn con người mới là chủ thể làm cho vùng đất ấy trở thành một xứ sở”.

Du ca trên những miền chữ

Nếu tư tưởng của “Xứ Thanh” nằm ở hành trình tìm hiểu căn tính, thì sức hấp dẫn của tác phẩm còn đến từ văn phong và bút pháp của Ngô Hoài Chung. Cuốn sách không khô cứng như một công trình địa chí thuần túy, cũng không chỉ là những trang khảo cứu lịch sử. Tác giả kết hợp tư liệu, suy ngẫm, trải nghiệm và cảm xúc, tạo nên một lối viết vừa có chiều sâu tìm hiểu, vừa giàu chất văn.

Những trang viết của Ngô Hoài Chung có thể gợi hình dung về một người du ca trên những miền chữ. Ông đi qua địa danh, lịch sử, phong tục và những câu chuyện con người, không chỉ để ghi chép mà còn để lắng nghe, liên tưởng và tìm kiếm ý nghĩa phía sau mỗi lớp ký ức. Mỗi vùng đất hiện lên không đơn thuần bằng tên gọi hay sự kiện, mà bằng những hình ảnh, cảm xúc và dư âm riêng.

Bút pháp ấy giúp các dữ kiện lịch sử, văn hóa trở nên gần gũi hơn. Những trang viết giàu hình ảnh, có nhịp điệu và chất suy tưởng khiến người đọc không chỉ tiếp nhận thông tin mà còn có cảm giác đang cùng tác giả bước qua những miền đất, gặp những con người và chạm vào ký ức của một vùng quê.

Chất văn trong tác phẩm cũng tạo nên sự mềm mại cho những nhận xét đôi khi gai góc. Khi nói về niềm tự hào, tác giả không chỉ dựng lên những biểu tượng lớn lao; khi đề cập đến những hạn chế, ông cũng không biến chúng thành lời phán xét. Cái nhìn ấy khiến “Xứ Thanh” có lúc giống một cuộc trò chuyện thân tình, có lúc như lời tự vấn, lúc lại ngân lên thành một khúc du ca về quê hương.

Nhà sử học Phạm Tấn cho rằng, nếu viết kiểu thuần nghiên cứu, khảo tả, rất khó tiếp cận đến số đông công chúng. “Những trang viết của Ngô Hoài Chung đẹp, giàu chất thơ, nhiều chỗ như có nhạc điệu”, ông Tấn nhận xét.

Lý giải về cách sử dụng ngôn ngữ của Ngô Hoài Chung trong cuốn “Xứ Thanh”, nhà nghiên cứu Nguyễn Mạnh Tiến cho rằng không nhất thiết một công trình khảo cứu cần phải tuân thủ lối viết quan phương, nghiêm cẩn học thuật. Đây là cuốn sách khó xếp vào một thể loại duy nhất; nó vừa là hồi ký, du ký, vừa là khảo cứu khoa học nghiêm cẩn.

“Xứ Thanh” vì thế không chỉ dành cho người Thanh Hóa. Với những người đọc muốn hiểu thêm về lịch sử, văn hóa và sự hình thành bản sắc vùng miền, tác phẩm mở ra một cách tiếp cận giàu cảm xúc nhưng không thiếu suy tư.

“Cuốn sách này vẫn chỉ là một cách tiếp cận về xứ Thanh trong vô vàn góc nhìn về một vùng đất có bề dày hàng nghìn năm lịch sử và văn hóa. Xứ Thanh vẫn luôn là một không gian mở, còn nhiều lớp trầm tích cần tiếp tục khám phá và nhiều giá trị cần được lý giải sâu sắc hơn. Tôi hy vọng những trang viết sẽ góp thêm một cách nhận diện về quê hương, đồng thời khơi gợi sự quan tâm của bạn đọc và các nhà nghiên cứu đối với vùng đất giàu truyền thống này”- Tác giả Ngô Hoài Chung nói.

Sách Xứ Thanh dày hơn 600 trang, do NXB Thanh Hóa ấn hành. Công trình gồm 3 phần: phần 1: Diện mạo xứ Thanh; phần 2: Những miền đất xứ Thanh; phần 3: Bản sắc xứ Thanh. Ban đầu, sách có tên là “Thanh Kỳ Khả Ái” nhưng trước khi xuất bản, tác giả tiếp thu ý kiến của các nhà nghiên cứu, đổi tên thành “Xứ Thanh”. Sau hơn 1 tuần ra mắt, hiện “Xứ Thanh” đang được in nối bản phục vụ bạn đọc.