Loài động vật dài tới 1,5m từng được ghi nhận ở Hà Nội
Loài động vật được nhắc tới là cá chình Nhật Bản, còn gọi là cá chình Nhật, có tên khoa học Anguilla japonica. Đây là loài cá có thân dài, trơn, phần trước gần hình trụ, phần sau dẹt dần, thoạt nhìn dễ khiến nhiều người liên tưởng đến một con rắn sống dưới nước.
Theo dữ liệu của FishBase, cá chình Nhật có thể đạt chiều dài tối đa khoảng 1,5 m. Loài này sống được ở môi trường nước ngọt, nước lợ và vùng ven biển, nhưng có vòng đời đặc biệt như chúng lớn lên tại sông, cửa sông hoặc vùng nước ven bờ, sau đó di cư ra đại dương để sinh sản.
Loài động vật được nhắc tới là cá chình Nhật Bản, còn gọi là cá chình Nhật, có tên khoa học Anguilla japonica. (Ảnh: iNaturalist)
Tại Việt Nam, một ghi nhận đặc biệt về loài cá này từng xuất hiện ngay ở Hà Nội. Trong công trình "Góp phần nghiên cứu họ cá chình (Anguillidae) ở Việt Nam", các nhà nghiên cứu cho biết cá chình Nhật lần đầu được P. Chevey bắt gặp tại Thanh Trì, sông Hồng và công bố vào năm 1935.
Thanh Trì ngày nay là khu vực đông dân cư của Hà Nội, gắn với dòng sông Hồng quen thuộc. Bởi vậy, việc nơi đây từng ghi nhận một loài cá quý hiếm, có thể dài tới 1,5m, là thông tin khiến nhiều người bất ngờ.
Cũng theo công trình nghiên cứu trên, sau ghi nhận năm 1935, các tác giả chưa gặp lại cá chình Nhật tại Việt Nam. Tính đến năm 2026, dấu vết lịch sử ấy đã cách thời điểm hiện tại 91 năm.
Hành trình sinh sản dài khoảng 3.000km ngoài đại dương
Không chỉ gây chú ý bởi từng xuất hiện ở sông Hồng, cá chình Nhật còn là một trong những loài cá có vòng đời đặc biệt nhất ở Đông Á.
Theo báo cáo "Hiện trạng nguồn lợi thủy sản quốc tế năm 2024" do Cơ quan Thủy sản Nhật Bản và Cơ quan Nghiên cứu, Giáo dục Thủy sản Nhật Bản công bố năm 2025, cá chình Nhật sinh sản tại vùng biển phía tây quần đảo Mariana, cách bờ biển Nhật Bản khoảng 3.000km.
Cá chình Nhật lần đầu được P. Chevey bắt gặp tại Thanh Trì, sông Hồng và công bố vào năm 1935. (Ảnh: International Animal Health Journal)
Khi trưởng thành và bước vào mùa sinh sản, cá chình rời các môi trường nước ngọt hoặc ven biển, bắt đầu hành trình dài ra đại dương. Trong thời gian di cư sinh sản, cá trưởng thành không ăn mà sống nhờ lượng năng lượng đã tích lũy trong cơ thể.
Sau khi trứng nở, ấu trùng cá chình theo các dòng hải lưu di chuyển về vùng biển Đông Á. Khi tới gần bờ, chúng biến đổi thành cá chình non trong suốt, rồi tiếp tục tiến vào cửa sông, sông suối và các vùng nước lợ để sinh trưởng trong nhiều năm.
Sau khi trứng nở, ấu trùng cá chình theo các dòng hải lưu di chuyển về vùng biển Đông Á. (Ảnh: EurekAlert!)
Vòng đời này khiến cá chình Nhật phụ thuộc vào cả môi trường biển lẫn các dòng sông. Chỉ cần một mắt xích bị ảnh hưởng, từ nguồn nước, cửa sông, đường di cư cho đến bãi sinh sản ngoài đại dương, khả năng duy trì quần thể của loài đều có thể suy giảm.
Tại Việt Nam, ngoài khu vực Thanh Trì, sông Hồng, danh mục các loài thủy sinh quý hiếm từng ghi vùng phân bố tự nhiên của cá chình Nhật còn bao gồm một số tỉnh ven biển Bắc Bộ và khu vực Trung Trung Bộ như Quảng Ngãi, Bình Định.
91 năm sau, tình trạng hiện nay gây tiếc nuối
Theo Quyết định số 82/2008/QĐ-BNN của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, công bố danh mục các loài thủy sinh quý hiếm có nguy cơ tuyệt chủng ở Việt Nam dựa trên Sách Đỏ Việt Nam 2007, cá chình Nhật được xếp vào nhóm tuyệt chủng ngoài thiên nhiên - EW tại Việt Nam.
Điều này đồng nghĩa, trong đánh giá bảo tồn được công bố tại thời điểm đó, loài cá từng xuất hiện ở sông Hồng qua Thanh Trì không còn được ghi nhận là một quần thể tồn tại ngoài tự nhiên ở nước ta.
Trên phạm vi toàn cầu, cá chình Nhật cũng đang đối mặt với tình trạng đáng lo ngại. FishBase, dẫn cập nhật từ Danh lục Đỏ IUCN, ghi nhận loài này hiện ở mức Nguy cấp - EN.
Trên phạm vi toàn cầu, cá chình Nhật cũng đang đối mặt với tình trạng đáng lo ngại. (Ảnh: iNaturalist)
Báo cáo của Cơ quan Thủy sản Nhật Bản năm 2025 cho biết, sản lượng khai thác cá chình Nhật trên toàn cầu, không tính Trung Quốc, đã giảm từ 3.619 tấn vào năm 1969 xuống còn 94 tấn vào năm 2022. Báo cáo cũng đánh giá nguồn lợi cá chình Nhật hiện ở mức thấp; xét trong dài hạn, xu hướng suy giảm đã thể hiện rõ từ những năm 1960.
Các chuyên gia cho rằng việc khai thác quá mức, suy thoái môi trường sống, các công trình làm gián đoạn đường di cư trên sông và những thay đổi của môi trường biển đều là những yếu tố gây sức ép lên loài cá này.
Từ một ghi nhận ở sông Hồng đoạn qua Thanh Trì cách đây 91 năm, câu chuyện về cá chình Nhật nay trở thành lát cắt đầy tiếc nuối trong bức tranh đa dạng sinh học của Việt Nam. Một loài động vật có thể dài tới 1,5m, từng hiện diện ngay ở Hà Nội và sở hữu hành trình sinh sản hàng nghìn kilomet, nay chỉ còn được nhắc đến trong những tư liệu bảo tồn về các loài quý hiếm từng gắn với sông nước nước ta.
